بررسی ارتباط خشک‌سالی و زلزله،چالش تغییر_اقلیم و القای زمین‌لرزه/صباح کاکایی

سال ١٣٩۴ گرم‌ترین سال ثبت‌شده در تمام تاریخ بود. کنفرانس جهانی تغییر اقلیم (COP٢١) از هشتم آذر از سوی سازمان ملل متحد در پاریس آغاز شده و به مدت ١٠ روز برگزار می‌شود. در سال‌های اخیر مسئله خشک‌سالی و گرم‌شدن زمین بیش از هر سانحه طبیعی دیگر، توجه مردم را در ایران به خود جلب کرده است. در پی خشک‌شدن دریاچه ارومیه -که مناطق لرزه‌خیزی هم هستند (سابقه رخداد زمین‌لرزه ١٧ اردیبهشت ١٣٠٩ با بزرگای ٧,٢ در سلماس در نزدیکی دریاچه ارومیه وجود دارد)- توجه به این منطقه بیشتر شده است. در این ناحیه در حدود ٢٠ سال گذشته، حدود ٢٠‌ میلیارد مترمکعب آب دریاچه از بین رفته است و اکنون (در سال ١٣٩۴) دریاچه‌ای نیمه‌خشک با میزان حدود دو‌ میلیارد مترمکعب آب داریم. سؤال مهم آن است که آیا بابهره برداری حدود ٢٠‌ میلیارد مترمکعب از آب دریاچه ارومیه در این مدت، می‌تواند به تسریع وقوع یک زمین‌لرزه اصلی (با بزرگای بیش از هفت) در ناحیه پیرامون دریاچه ارومیه بینجامد؟

 

مطالعاتی که در نواحی دیگر جهان به‌ویژه در کالیفرنیا انجام شده است، نشان می‌دهد که خشک‌سالی و گرم‌شدن زمین نمی‌تواند به لرزه‌خیزشدن یک منطقه (که به لحاظ زمین ساختی فعال نیست)، بینجامد ولی در منطقه‌ای که از قبل گسل‌های فعال وجود دارد، ازبین‌رفتن حجم‌های وسیع آب‌های سطحی و زیرزمینی، می‌تواند به تسریع وقوع زلزله‌های بعدی منجر شود. بنابراین خشک‌شدن دریاچه‌هایی مانند ارومیه و مهارلو از نظر ایمنی شهرهای نزدیکشان (مانند ارومیه و شیراز) بسیار مهم است. آمار سنجش دمای هوا از سال‌١٣٣٠ در ایستگاه‌های هواشناسی برای ۶۵ سال گذشته در ایران موجود است. دمای متوسط در ایستگاه‌های مختلف هواشناسی در نواحی مختلف ایران (چه مناطق سردسیر و چه مناطق گرمسیر)، نشان می‌دهد که متوسط دمای هوا در ایستگاه‌هایی از سال ١٣٣٠ تا ١٣٩۴ در ۶۵ سال گذشته، ٢.۵ تا سه درجه گرم‌ترشدن را نشان می‌دهد که عمده این گرم‌شدن به‌ویژه به ٢۵ سال اخیر مربوط است.

 

بیشتر خشک‌سالی‌ها هم مربوط به حدود ٢۵ سال اخیر است. از مهم‌ترین نتایج و پیامدهای گرم‌شدن زمین و تغییر اقلیم در منطقه ما (ایران و کشورهای خاورمیانه و شرق مدیترانه) خشک‌سالی، از‌بین‌رفتن دریاچه‌های داخلی (مانند دریاچه ارومیه و مهارلو) و کمبود آب (در بسیاری از مناطق تنش آبی) است. ارزیابی میانگین بارش در سال ١٣۴٢ تا ١٣٨٢ نشان می‌دهد که میانگین بارش در ایران در این مدت، حدود نیم‌‌میلی‌متر در سال کاهش یافته است. این پدیده به فرونشست زمین (در اثر مصرف شدید آب، خشک‌سالی، وجود و بهره‌برداری از چاه‌های مجاز و غیرمجاز) به میزان حدود ٣۵ سانتی‌متر در سال در منطقه تهران و پیرامون مشهد منجر شده است. اکنون این سؤال مهم در نواحی لرزه‌خیزی مانند تهران و مشهد نیز مطرح است که ازبین‌رفتن آب‌های زیرزمینی و فرونشست زمین در ناحیه‌های لرزه‌خیزی مانند مشهد و نیشابور می‌تواند به پایان‌یافتن نبود لرزه‌ای بیش از ۶٠٠ساله در این منطقه بینجامد. گسل نیشابور به طول ٧۴ کیلومتر در زمین‌لرزه‌های ١٢٧٠ و ١۴٠۵ میلادی با گسیختگی سطحی همراه بوده است، به‌گونه‌ای‌که در زلزله سال‌١٢٠٩ میلادی، شهر نیشابور کاملا ویران شده است و زمین‌لرزه ١٣٨٩ میلادی در کوه‌های بینالود سبب ویرانی نیشابور و تعداد زیادی روستا شده است.

 

از زلزله ١٣٨٩میلادی به بعد در این ناحیه زمین‌لرزه مهمی رخ نداده است و احتمال وجود یک نبود لرزه‌ای در چنین ناحیه‌ای وجود دارد. در تهران نیز در ١٨٣٠ میلادی، زمین‌لرزه مهمی با بزرگای بیش از هفت در فاصله حدود ۵٠ کیلومتری از مرکز تهران کنونی (دماوند، شمیرانات) رخ داده است. از آن سال تاکنون (در ١٨۵ سال گذشته)، در شعاع ۵٠کیلومتری تهران کنونی زمین‌لرزه مهمی رخ نداده است. همین وضعیت را می‌توان در تبریز ارزیابی کرد؛ در تبریز نیز از زمان زلزله ١٧٨٠ میلادی تاکنون (٢٣۵ سال پیش) زلزله‌ای مهم با بزرگای بیش از هفت نداشته‌ایم. این در حالی است که به لحاظ آماری، به‌طور تقریبی در حدود هر ٢٠٠ سال می‌توان انتظار یک زمین‌لرزه با بزرگای بیش از هفت را در پهنه پیرامون تهران و تبریز داشت. بنابراین خشک‌سالی که به‌ویژه در دو دهه گذشته تشدید شده است و ازبین‌رفتن ذخایر آب‌های زیرزمینی در دشت‌های تهران، مشهد، نیشابور و تبریز از دیدگاه پایان‌یافتن نبودهای لرزه‌ای و وقوع یک زمین‌لرزه اصلی (با بزرگای هفت یا بیشتر)، در این نواحی قابل ارزیابی و مطالعه علمی است. این نواحی از مهم‌ترین نواحی جمعیتی ایران هستند و افزایش ریسک زلزله (در اثر افزایش جمعیت در معرض تأثیر)، در این نواحی به افزایش آسیب پذیری کشور می انجامد.‌.

گردآوری کننده : صباح کاکائی – دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی زلزله

به اشتراک بگذارید...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

19 − یک =